lange oecumenische tenen
Het is een traditie vanaf het begin, ook in de tijd dat er nog geen protestanten waren, dat oecumenische Concilies in de Kerk dogmatische uitspraken tegen dwaalleren bekrachtigden met het “anathema” in navolging van de apostel Paulus in de Galatenbrief (Gal. 1, 8-9): “als iemand u een ander evangelie verkondigt dan gij ontvangen hebt: hij zij vervloekt! (anathema sit)”. De concilies zeggen daarmee in krachtige bewoordingen: “indien iemand dit of dat zegt tegen het besluit van het concilie, hij zij in de ban (vervloekt)”. Immers door ketterij, door bewust en hardnekkig een belangrijke leer van de Kerk te bestrijden, plaats je jezelf buiten de gemeenschap van de Kerk. Gezien het aloude adagium “extra Ecclesiam nulla salus” (buiten de Kerk bestaat er geen heil), is het niet zo vreemd bij het anathema waarbij iemand zichzelf buiten de Kerk stelt te denken aan een vloek die hij over zich afroept. Zo roept onder andere het Concilie van Nicea (325) het anathema af over hen die zeggen dat Christus voor zijn geboorte niet bestond, het Concilie van Constantinopel (381) over een heleboel met name genoemde ketterijen, het Concilie van Efese (431) over hen die Maria niet belijden als de Moeder Gods. Toen de Kerk in de tijd van de reformatie tot op het bot verdeeld was door de afwijkende leringen van Luther, Calvijn en vele andere reformatoren, was het noodzakelijk de traditionele katholieke leer duidelijk te formuleren en af te grenzen van de dwaling zoals de Kerk dat vanaf het begin gedaan had. Tegen dwalingen van de reformatie werd 126 keer het anathema uitgesproken. Ik noem er hier een: “wie zegt dat er in het nieuwe testament geen zichtbaar en uitwendig priesterschap bestaat, of dat er geen volmacht bestaat het werkelijk lichaam en bloed van de Heer te consacreren en op te dragen en de volmacht om zonden te vergeven en ze niet te vergeven, maar dat het ambt alleen maar een dienst is om het evangelie te verkondigen of wie beweert dat zij die niet preken helemaal geen priester zijn, hij wordt door het anathema getroffen.”

Nu heeft kardinaal Eijk in een interview met het Reformatorisch Dagblad gezegd dat de veroordelingen van de (vermeende) protestantse leerstellingen nog steeds onverkort gelden. Uiteraard, zou ik zeggen. De katholieke Kerk behoedt nu eenmaal de haar toevertrouwde geloofsschat en meningen van theologen en hervormingsbewegingen worden door de Kerk aan die geloofsschat getoetst. De dogmatische definities van de Concilies en dus ook van Trente gaan boven het tijdgebondene uit. Ook de consequenties van het verwerpen van die dogma’s blijven in de Kerk hetzelfde. In can. 751 van het huidige Wetboek van Canoniek Recht lezen we: “Ketterij wordt genoemd het, na het ontvangen van het doopsel, hardnekkig ontkennen of in twijfel trekken van een of andere waarheid die met goddelijk en katholiek geloof geloofd moet worden”. En verder can. 1364 § 1:  “Een geloofsafvallige, een ketter of een schismaticus loopt een excommunicatie van rechtswege op”. Dit is inhoudelijk ongeveer hetzelfde als het anathema.

Dat is overigens ook hetzelfde als wat kardinaal Eijk gezegd heeft. De vervloekingen en de ban hebben volgens Eijk betrekking op mensen die „met kennis van zaken, in het volle besef van de waarheid en met een vrije wil” de geloofswaarheden van de kerk verwerpen en volgens huidige Codex komt daar nog bij dat je lid van de katholieke Kerk moeten zijn om überhaupt ketter te kunnen worden. Dat heeft dus allemaal niets met de huidige protestanten te maken. Het anathema (excommunicatie) is meer van kracht voor katholieken die nu het katholieke dogma aanvallen of ontkennen dan voor protestanten die in een andere traditie zijn opgegroeid en een verkeerd beeld van het katholicisme hebben ingedronken.

Het  woord “vloek” dat de kardinaal heeft gerelativeerd en binnen zijn beperkte context heeft geplaatst, is door diverse kranten als kop gebruikt waardoor er onevenredig de nadruk op valt en suggereert dat de katholieken de protestanten zouden vervloeken. Ds Plaisir speelt in een open brief op de website van de PKN in op dit sentiment. Heeft een katholieke ambtsdrager ooit de PKN verweten dat zij omdat zij nooit nadrukkelijk afstand heeft genomen van vraag 80 van de Heidelbergse Catechismus waarin de Mis een “paapse afgoderij” heet, hedendaagse katholieken beschouwd als afgodendienaars? Nou dan!

Zeker de protestanten binnen de PKN hebben niet zoveel moeite met een brede dogmatische pluriformiteit. Het tegendeel echter is het geval met de katholieke Kerk en de Oosterse Orthodoxie. Daar heeft het behoren tot de Kerk alles te maken met rechtgelovigheid op alle punten die door de Kerk in haar traditie als zodanig zijn aanvaard. Deze beide Kerk streven dan ook in de oecumene naar eenheid in de leer en niet naar een panchristelijk verband dat alles toedekt en omvat.

Het probleem dat Arjan Plaisir heeft met het anathema van Trente, lijkt een beetje op het probleem dat de Nederlandse protestanten hadden met de Verklaring “Dominus Iesus” die de Congregatie voor de Geloofsleer in 2000 uitgaf. In nr 17 wordt daar duidelijk gezegd dat gemeenschappen die het bisschopsambt en daarmee de echte eucharistie niet hebben bewaard, geen kerken in de volle zin van het woord maar alleen kerkelijke gemeenschappen genoemd kunnen worden. Dit spraakgebruik was er overigens ook al in Vaticanum II maar werd nu pas door de protestanten opgemerkt. Ook deze opvatting van de katholieke Kerk zou de oecumene een slag toegebracht hebben.

De oecumene moet echter niet een soort flowerpower-achtige beweging zijn die erop gericht is de katholieken ook middels protestants spraakgebruik meer protestant te maken. Dat schrikt vele trouwe katholieken af. Dat is ook het geval met veel jonge priesters die de oecumene alleen nog maar met de mond een goed hart toedragen. Als we meer protestants worden is de eenheid zeker ook niet gegarandeerd gezien het eindeloos uit elkaar vallen van protestantse denominaties, gezien zelfs de recente afsplitsingen na het tot stand komen van de grote protestantse eenheid in de PKN. Nee, we moeten samen meer katholiek worden. Dat is de enige echte oplossing. En "katholiek" is dan wat door heel de Kerk vanaf het begin in een ongestoorde organische traditie is geloofd. Laten we dan om te beginnen gezamenlijk teruggaan naar de eerste ongedeelde duizend jaar. Laten we zien wat daar in de Kerk van Oost en West katholiek (algemeen aanvaard) was; wat dus niet getroffen was door de anathema’s van de grote Concilies en wat de communis opinio was van de grote kerkvaders van Oost en West. Laten we dat gezamenlijk aanvaarden. Dat is de enige oecumene die vrucht kan dragen. Laten we bidden om de gezamenlijke bereidheid daartoe.

C. Mennen pr
25 januari 2014
Feest van de bekering van de heilige apostel Paulus
Pastoor C. Mennen
e-mail: info@mennenpr.nl
cui resistite
home

liturgie

getijdengebed
preken
voordrachten

vrijmoedig commentaar

ons geloof

documenten